دکترین حقوق عمومی

آیین دادرسی کیفری 1 (تقریرات استاد کاظمی زاده)  - قسمت پنجم

9.  ضرر و زیان ناشی از جرم:

ضرر و زیان قابل مطالبه:    

    ضرر و زیان هایی که شاکی می تواند ادعا نموده و از متهم مطالبه نماید عبارتند از: ^{(ماده 9 ق.آ.د.ک)}

ضرر و زيانهاي مادي كه درنتيجه ارتكاب جرم به شاکی وارد گردیده است. برای مثال در صدور چک بلامحل از بابت وجه چک که به شاکی خسارت وارد گردیده، ایشان می تواند ضرر و زیان وارده را مطالبه نماید. و یا در خیانت در امانت، اموال امانی که توسط متهم تلف یا مصرف شده ، شاکی می تواند مطالبه نماید.    

منافعي كه ممكن الحصول بوده و در اثر ارتكاب جرم ، شاکی از تحصیل آنها باز مانده است. برای مثال اگر چنانچه در اثر تصادف تاکسی، راننده آن قادر به کار کردن نباشد به شرط اینکه صرفاً شغل اصلی وی رانندگی بوده باشد، در این صورت ایشان به عنوان مدعی خصوصی می تواند منافعی را که در طول مدت توقف ماشین یا عدم کارکرد خود، از مرتکب مطالبه ضرر و زیان نماید. زیرا کارکرد ماشین یا خودش جزء منافع ممکن الحصول بوده و امکان زیاد داشته که بوسیله ماشین یا کارکرد خودش بدست بیاورد. که در اثر ارتکاب جرم بوسیله متهم از بدست آوردن آن محروم مانده است. (منافعی ممكن الحصولي است كه به احتمال قریب به یقین توسط شاکی بدست می آمد ولی براثر ارتكاب جرم ، مدعي خصوصي از آن محروم و متضرر شده است)  

   شرایط مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم :

برای اقامه دعوی خصوصی در دادگاه کیفری لازم است که ضرر و زیان ناشی از جرم دارای شرایطی باشد که دادگاه به تبع رسیدگی به جنبه عمومی جرم نسبت به جنبه خصوصی آن نیز حکم مقتصی صادر نماید. این شرایط عبارتند از: 

1.       ضرر وزیان ناشی از جرم باشد : یعنی ضرروزیانی که مستقیماً مجرم مباشرتاً یا تسبیباً به شاکی وارد نموده قابل مطالبه خواهد بود.

2.    محکمه جزایی وقوع جرم را محرز بداند: در مواردی که دادگاه  وقوع جرم را محرز نمی داند، ادعای مدعی خصوصی مبنی بر مطالبه صرر و زیان ناشی از آن نیز مسموع نخواهد بود. زیرا جرمی واقع نگردیده که تا ضرر و زیان ناشی از آن قابل مطالبه باشد. 

3.    ضرر و زیان از نظر شرعی و قانونی قابل مطالبه باشد : منظور این که ضرر و زیانی قابل مطالبه است که مشروعاً و قانوناً جبران خسارت برعهده متهم باشد. برای مثال مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرمی که خلاف شرع باشد مانند مطالبه ضرر و زیان ناشی از ربا و یا وجوه باخته شده در قمار و یا وجوه مربوط به خرید و فروش اموال مسروقه ، قابل مطالبه نیست.    

زمان تقدیم دادخواست برای مطالبه ضرر و زیان :       

      با توجه به اینکه دعوی خصوصی در امور کیفری دارای ویژگی مدنی است ، بنابراین لازم است برای تقدیم دادخواست شرایط شکلی تقدیم دادخواست امور مدنی رعایت شود. بدین نحو که دادخواست تکمیل شده باید تا قبل از صدور حکم از سوی دادگاه جزایی، به دادگاه تقدیم نمود و اگر چنانچه بعد از صدور حکم تقدیم دادگاه شده باشد به جهت اینکه دادگاه فارغ از رسیدگی شده است، پرونده را جهت رسیدگی به دادگاه صالح ارسال خواهد کرد. در مواردی که رسیدگی به ضرر و زیان ناشی از جرم مستلزم انجام تحقیقات بیشتری بوده باشد، به استناد ماده 12 ق.آ.د. ک. دادگاه جزایی نسبت به جنبه عمومی جرم رسیدگی و حکم جزایی را صادر، و سپس بعد از تکمیل شدن تحقیقات نسبت به جنبه خصوصی (ضرر و زیان ناشی ازجرم ) حکم مقتضی را صادر می نماید.   

انواع ضرر و زیان  :

ضرر و زیان به دودسته تقسیم می شود: 1. ضرر و زیان مادی 2. ضرر و زیان معنوی. برخی از حقوقدانان شق سوم نیز به عنوان ضرر و زیان جسمانی به آن افزوده اند و بعضی نیز معتقدند که ضرر و زیان جسمانی داخل در ضرر و زیان مادی بوده و نیازی به تفکیک قسم سوم         نمی باشد. ماده 9 ق.آ.د.ک. ضرر و زیان های ناشی از جرم که قابل مطالبه باشد را به دودسته تقسیم نموده است:   

ضرر و زيانهاي مادي كه درنتيجه ارتكاب جرم به شاکی وارد گردیده است.

منافعي كه ممكن الحصول بوده و در اثر ارتكاب جرم ، مدعی از دست یافتن به آن محروم و متضررشده است.

-  ضرر و زیان مادی: ضرر و زیانی است که باعث از بین رفتن مال یا کسب ثروت و دارایی شخص شود. در مورد ضرر و زیان ناشی از بین رفتن منفعت ، منظور منافعی که  به احتمال قریب به یقین توسط شاکی بدست می آمد ولی براثر ارتكاب جرم ، مدعي خصوصي از آن محروم و متضرر شده است. که به آن منافع ممکن الحصول گفته می شود.

-  ضرر و زیان معنوی : در قانون اصول محاکمات جزایی سابق ضرر و زیان معنوی ناشی از جرم نیز قابل مطالبه بوده است. ولی در حال حاضر به تصریح ماده 9 ق.آ.د.ک. این نوع ضرر زیان قابل مطالبه نیست. ضرر و زیان معنوی عبارت است از صدمات روحی و شخصیتی و یا حیثیتی اشخاص. لازم به ذکراست که به جهت اینکه کسر اعتبار و شخصیت قابل تقویم به پول نمی باشد، لذا در فرض محکومیت متهم به جبران آن، متهم صرفاً می تواند با اعاده حیثیت شاکی، جبران خسارت نماید. کما اینکه در قانون سابق نیز این امر پیش بینی شده بود که به هزینه متهم در جراید نسبت به اعاده حیثیت شاکی ، جبران خسارت می گردید.

-  ضرر و زیان جسمانی : این نوع ضرر و زیان عبارت است از صدمه و آسیب هایی که در اثر ارتکاب جرم به جسم شاکی وارد می گردد. با توجه به تقسیم بندی مجازات ها در مواد 12 الی 17 ق.م.ا. دیه به عنوان یک نوع مجازات قلمداد گردیده که در صورت هرگونه صدمه بدنی به مجنی علیه ، جانی یا عاقله ایشان مکلف به پرداخت آن می باشند. بنابراین تقدیم دادخواست به عنوان ضرر و زیان ناشی از جرم به لحاظ اینکه دادگاه مستقیماً به پرداخت آن حکم صادر می نماید، معنایی ندارد.

شرایط و اوصاف ضرر و زیان  :

مدعی خصوصی زمانی استحقاق دریافت خسارت را دارد که ضرر وزیان دارای اوصاف زیر باشد:

ورود ضرر و زیان محقق باشد : بنابراین خسارتی که هنوز وارد نشده است را نمی توان مطالبه نمود و همچنین است ضرر و زیان احتمالی که شاکی احتمال می دهد در آینده در اثر وقوع جرم حادث شود.

ضرر و زیان اختصاصی و غیر متعارف باشد : یعنی ضرر وزیان به صورت کلی و عام نبوده بلکه شخص یا اشخاص معین حقیقی یا حقوقی از آن متضرر شده باشند. غیر متعارف باشد یعنی ضرر و زیان ناشی از وقایع عادی و روزمره زندگی نبوده بلکه بر اثر وقوع امری، ضرر و زیان غیر متعارف به شخص وارد شده باشد.     

ضرر وزیان باید به آن قسمت از وضع حقوقی افراد که تحت حمایت قانون قرارگرفته اند وارد شده باشد : با توجه به ماده 1 ق. مسئولیت مدنی هرکس بدون مجوز به مال و جان ، آزادی و حیثیت اشخاص لطمه وارد نماید مسئول جبران آن است، بنابراین اشخاصی که با مجوز قانونی مبادرت به از بین بردن مال دیگری می نمایند، این ضرر و زیان قابل مطالبه نیست. مانند از بین بردن وسایل قمار و یا مهدوم نمودن مشروبات الکلی  بوسیله مامورین اجرای احکام . که این ضرر و زیان ها از طرف صاحبانشان قابل مطالبه نیست. 

رابطه سببیت : برای درخواست ضرر و زیان از دادگاه جزایی ، لازم است رابطه سببیت بین جرم ارتکابی و ضرر و زیان از سوی دادگاه محرز گردد.

10.  جهات سقوط دعوی خصوصی :

   هرچند دعوی خصوصی و عمومی جرم مرتبط با یکدیگر هستند ولی به جهت اینکه هریک دارای ماهیتی مستقل می باشند لذا سقوط دعوی عمومی تأثیری در دعوی خصوصی ندارد. براین اساس جهات سقوط دعوی خصوصی عبارتند از:

1.       جهات کلی سقوط تعهدات : از قبیل تهاتر، مالکیت ما فی الذمه و پرداخت خسارت.

2.       گذشت متضرر از جرم : با اعلام گذشت و رضایت مدعی خصوصی ، دعوی خصوصی ساقط می گردد.

3.    مرور زمان : هرچند که شورای نگهبان مرور زمان را خلاف شرع دانسته است ولی در بعضی از موارد مرور زمان موجب سقوط دعوی خصوصی می شود. مانند مطالبه وجه چک ، درصورتی که پنج سال از زمان صدور آن گذشته باشد.

4.    صدور حکم قطعی : اگر چنانچه در باره ضرر و زیان ناشی از جرم ، حکمی صادر شده باشد به لحاظ امر مختوم بها رسیدگی مجدد ضرر و زیان فاقد وجاهت قانونی بوده و دعوی خصوصی ساقط می گردد.

11.  جهات تعقیب :

   جرایم از لحاظ اقامه و تعقیب به سه دسته تقسیم می شوند که عبارتند از:

1.    جرایمی که تعقیب آنها بر عهده رئیس حوزه قضایی است : دراین گونه جرایم چه شاکی خصوصی شکایت کرده یا نکرده باشد، رییس حوزه قضایی می تواند آنرا رأساً انجام داده و یا این وظیفه را به یکی از معاونین خود محول نماید. مانند جرایم اختلاس، اخذ رشوه ، کلاهبرداری ، ولگردی ، قمار بازی ، رابطه نامشروع و... (کلیه جرایم به استثنای جرایم احصاء شده در ماده 727 ق.م.ا) 

2.    جرایمی که با شکایت شاکی خصوصی تعقیب متهم شروع و با گذشت شاکی تعقیب متوقف می گردد : کلیه جرایم موضوع ماده 727 ق.م.ا و سایر جرایمی که در قانون به عنوان حق الناس بیان شده است.

3.    جرایمی که با شکایت شاکی خصوصی تعقیب متهم شروع ولی  با گذشت شاکی تعقیب متوقف نمی گردد : مانند کلاهبرداری ، خیانت در امانت و امثالهم .

نکته: تعقیب امر جزایی نسبت به مباشر و شریک جرم و معاون جرم به صورت تؤام خواهد بود و هر مرجعی که صلاحیت رسیدگی به اتهام مباشر را داشته باشد، صلاحیت رسیدگی به اتهام شرکاء و معاونین جرم را نیز خواهد داشت.   

پایان درس آیین دادرسی کیفری (1)